PARTIYA DEMOKRATA KURDISTAN - XOYBUN

PDK - XOYBUN



PWEND DI NAVBERA KURD SUMERYAN DE



Dr. Khalid Hamza

Sala 1973' an li Kurdistan ez li pola 10' an de bm. Mamosteyek me y ereb heb ,me hn perwerdeya poltk dikir. Rojek ,mijarek me li ser tevgern cday xwazan li erebstan heb.Mebesta mamosta tevgern ku azadiya xwe ji ereban dixwazin - Wek Kurd tevgera geler ya bara Sdan -. Mamoste van tevgeran bi mpiryalzm, sionzm dijminn ereban re girdida. Yan, her kes ku maf xwe ji ereban bixwaze, b guman dijmine!!. Mamoste bi wyek nasiyonalist (nijatperest) dilek re r tevgera azadxwaz li bar Kurdistan dikir. Peyvn gelek ne ba li ser drok ziman kurd dikir digot: "Kurd koerin, welat wan y taybet tuneye, wek qereane her roj li derekne. Her lek (er) kurdan zimanek wan taybet heye, lome j ji hevd tnaghn, dijminn me wan bi kar tnin ji bo perekirina welat me... hwd". Mamoste helbet mirov rjm b ji ber hind pita w xurt b. L em xortn kurda ku sarka (3/4) pol ji me bn wek ra li hember w rawestan hindikekek ma ku me w bixware. Mamostey me tgiht ku problm ew mezintir bibe, ji ber v yek dixwest daw li ders bne, l bi herhal min bi baweryek pir mezin bi hmen ji w re got: "Hn drok li ser kfa xwe dinvsnin, l bizanibe ku v xak g hn tde cwar bne ev xaka bav kaln me yn Sumeryane ew rojek were ku ev rastiy ron zelal bibe". B guman ez ta roja roj li ser v bawery de me, ku ew sumeryn kevnar bav kaln me yn kurdane. Ji ber ku, nakeve ser dnan j ku miletek wek milet kurd y b keyan desthelat ku bi sedan sal bin dest, tevkuj, qir kirin, malwran kirin sirgn kirin ji aly miletn her y hov dil re, b kultr nezan, nasyonalist kevneperest ve dtibe ta nke j asmile ne biye. Zimanek dewlemend, kultur folklorek zengn ser dirjye ya hezar salan parastibe.H nakeve ser nezanan j ku miletek hejmara w nzk 40 mlyon be ku wek zpik baran ji ezmanan barbe, yan wek ceh genim ji bin ax derketibe.

Sumer Kne?

Sumer, kevintirn svlizeye (aristan) y chan ye. Nzka 5000 sal bz ( Ber Zayn) li bar Mzopotamiyay di nav emn Dicle Ferat li bar Iraq iro de droka Sumeryan dest p dike. Di v herm de sumer aristanyeke pir pket bi nav deng ava kiribn. Ango bandora w aristany li ser hem alyn jiyana rojavay Asya yn ol, civak, zanist, and, kultr cotyar heb. Bi taybet bandorn ol ku ta roja iro di Tewrat, Bbil Quran de diyarin. Hjaye gotin ye ku sumer kern yekemn tpn nivsandin di droka mirovaty dene ku bi tpn mx tn naskirin. Tpn Sumeryan yn mx bingeha komunksiyon li seran sera Rojhilata Navn de serdirjye ya 2000 sal bn. Sala 2370 bz, sumer hat dagrkirin ji aly miletn sam ve bi seroktya Sergon Agad(akad) k bav kaln ar babil ne. Sala 2000 bz dewleta Sumeryan hat rxandin bi dest Amoryan (Sam). Pit v kurte informasiyon li ser sumer sumeryan, gelek pirsiyar tn bra mirov, pirsn ku ta roja iro nehatine irve kirin wek:

1- Ma i bi ser sumeryan hat pit rxandina Sumer, gelo tev hatin kutin, asmile bn, wenda bn?

2- Heger ew geln kevnar wek Ar Faris ku ta roja ro xwe parastine, ime Sumer wenda bn?

3- Gelek drok, antropologk, tnk nas dibjin ku kurd bi hezar salan li Mzopotamye dijn, ma dre ku kurd nevyn Sumeryan bin?

Gelo bi rast j ma titek me y kurdan ya sumeryan dighn hev?.

Drokvanek kurd, Murid Ysif (MY) di pirtkeka xwe ya taze de ku di sala 1999 hatiye ap kirin bersiva v pirs dide. M.Ysif ji rojava Kurdistan, xwendina xwe ya bilind li nivrsitta am li fakulteye droknasiy qedandye. Nav pirtka w: "Dmz (Taws melek) Lgern li ser koka ola kurdan y kevin"e.

Di v pirtk de nivskar hewil dide bi zanist, objktiv mtodk pwendyn ol ziman di nav Kurd sumeryan de xwiye bike. Li ser sedema nivsandina v pirtk mamoste M.Y awha dibje: "Gelek nivskar lkolnvan li ser peydebn, nimj baweryn zdty rawestane, pir westyane ji bo diyarkirina c droka w li ser nexa olan yn kevin de, hindikji alyn w yn veart irve kirine.Li p jimarek mezin ji lgernan lkolnn bi texmn cure bi cure, ewt ne rast j,min pwst dt ku lkolnek bi zanist, objktv bi pilan li ser koka ola kurdan bigit bi taybet y zd pketina w li ser pvajoya drok amade bikim". Belam mamosta gelek etinay dt jibo peyda kirine avkanyeka bingeh jibo lkolna xwe li nav deryayek ji avkanyan yn liser Kurdistan Mzopotamye y, wek ku mirovek li derzyek bigere li nav deryayek bi ser w hat.L pit ku mamosteyek ji zankoya am pirtkek bi nav: "Temz"- bawer ya herhebn kiras guhertin li hunera rojhilata kevin de" diyarye w kirib, dery ronkayy li p w veb dil w hnik kir.Pirtk y arkiolog eleman y bi nav deng Anton Mortkarte,pir bi nirx giran buhaye.Di v pirtk de A,Mortkart li ser bawerya xweday sumer Dmz dipeyve.Mamosta M. Ysif derheqa pirtka A. Mortkart awiha dibje: "Min v pirtk gelek, gelek caran xwend ez gham encamek zanist ku Dmz ( y sumer ) ew Taws Melek ( y kurd ) bi xwe ye. Ku bawer ya Dmz "bawer ya herhebn kiras guhertin" ew b guman, bawer ya zdtay y ye".M.Y bi bawere ku kurd li ser dirjya ya hezar salan bi wyek pket agahdar bn li ser droka gelan y giyan(ruh) ol li rojavay Asya y de ,ku kurd gihabn qonaxek bilind di war micln ol de. L bi derketina Dmz, ola kurdan giha qonaxek hn bilindtir.Nivskar di v warde wiha dibje: "Bi derketina bawerya Dmz (Taws Melek) ya kurdi ya sumer di salann 3000 bz de, micla ol ya kurd giha qonaxa temambn, zanistiy hostayety, bi taybet di war koka felek, jiyan, mirin, ji dayikbn arens de".

Dmz Kiye?

Dmz -ku bi nav Dmz y ivan dihat naskirin - bixwe kiral bajar Uruk (3800 - 3200 bz ) ku yek ji bajarn sumeryn kevnar b . Xweda y msim, pt bereket jiyan, serok PANTHEON (civatgeha ol) sumeryan b. Xwedayeke gerdn timdij b -hertim keras xwe diguherne- ku li hember hz mirin - mirina mirovan sirut - raweste. Dmz xwedayeke xak bi du pesnan b. Him xwed him j mirov b. Di nav xelk de dijya, li gel wan radib rdinit, dixwar veduxwar.

Xelik bi DMZ bawer dikirin jiber ku ew jiyan bide wan. Wek awe pxember Isa digot: " K bimin bawer bik ,ew tum bij ".Bi nerna nivskar nav Dmz navek kurdye nav w ji du wieyan hatiye ava kirin:

DUMO = TUMO = TUM ku bi wateye -tim-

ZIY= JY nav bi tevay dibe TUMZIY - TIMZIY = TIMJIY .Di bawerya min de merov kane bi wyek din nav DMZ irve bike, wek nimne wilo:

DUM = TUM,TIM

O = EW

ZIY = JY

TIM(TUM) EW JY

Bi rast j nav pesin li hev tn, ango li gor baweryn w dem de, Dmz, xwedayeke hertim kiras xwe diguherand jiyana w b daw b .Bi nerna mamoste nav TAWS MELEK kurd y zd J, ji nav wateye DMZ hatiye awhe hatiye guhertin:" DMZ = TAMZIY = TAWSY = TAWS MELEK". Hjaye gotin ye ,li gor gotina mamoste M.Y ku Kurd ji Taws Melekre bi kurt dibjin TEMO.B guman TEMO ji TUMO -TIMO hatye wek hn dizanin ,kurt kirina navan dinav kurdan de heye normale wek mnak: „ Dmzy dibe Dmo(Temo) , xms dibe exo. hwd „

Di dema desthilatdarya mr sumer " CDYE " di dewleta " UR" 3 an de baweryn " DMZ " berdewam dikirin di jyana milet sumerde bi seroktya xewda "NNGYZYDA ".Ev pede -wek zdyan dibjin - xwedayeka kurd b bi pesin nirx b,smbola w Mar b .Di sala 2350 bz serok PANTHEON Sumer y kurd b.Gelek arkiolognas nizanin wateya nav NNGYZYDA iye . Hinek dibjin bi wateya „dara wekhevy „ ye hinek j dibji „dara jyan" ye.L nivskar, pit lgerneka dirj giha baweryek ku nav w pak kurdye " z " xweday kurdn zd, ji nav w xweday hatye wiha irove dike:

NN= xwed bi ziman sumer

GY=Y = bi wateye Y -

ZY=JY bi wateye JYAN

DA= DA

NN Z DA

Mamoste M.Y dixwaze bi v irve kirin bje ku koka ola kurdn zd ji xweday sumer NNGYZYDA hatye,ku zd miletn wne.

Ped min ewil mr b

Xwedan c kibr b

Bi heft surd siltan Z ray xebr b.

Mamosta M.Y li se droka zdtay y wiha dibje: "zdttay oleka kurd ya pir kevne ,b guman ne titeka asane ku mirov droka olek temena w nzk 4000 sal be bne bra xwe. L di praktkde, zdttay gelek perydan buhirandye di peryda xwe ya pnde di destpka sala 2000 bz de, nimj ji NNGYZYDA " Z"re dikirn di arewa baweriy yn " DMZ" -Taws melek de. Bguman zdttay wek oln din y li Mzopotamyey ji pesn xwe y gerdn "erd" jiyan, hd hd gihan baweryn gyan felek baweryn xwe bi xwedayek bi ten ann. Helbet ev tu kman naghne rmeta bawerya ola zdtay eve titeke normale di pketina micln olde li cem hem miletan, wek nimne xweday hbroyan ADNAY b, pa YEHWE.....".

ZIMAN KURD SUMER

Ziman sumer, kevintirn zimane ku hatye nivsandin di droka mirovatiyde, ziman Mzopotamye (Iraq iro hermn cran) ser dirjiye ya nzk 3000 sal BZ b. Btir arkiolognas pispor zimanan dibjin ku ziman sumer zimanek serbixweye nakeve girpa ti zimanan bi taybet girpa zimann Hindo-awrop ne y Sam j. L mamosta M.Y bi bawere ku ziman kurd sumer gelek nzk hevin koka wan j yeke. Mamosta Murid Ysif li ser pwend di nav ziman kurd ziman sumer wakino dibje:" ciy daxe ku ta roja iro hi lkoln berhevdann dinav ziman kurd somer ji aly arkiolocknas zimannasan nehatiye kirin. Ez bawerim ku herd zimanan ji kokekne di war pronense , gramatk wate de di gelek peyvande wek hevin. Herd zimanan sistmek y gramatk hene ku liser bingeha peyivgirdan , gotinn nuh ava bikin, yan k meriv peyveke serek (kok) bi peyvek din re girbide,ew wateyek nuh derkeve, wek nimne peyva DAR di kurd de, heger em peyve STAN yan BESTp girbidin ew wateyek nuh bide DARstan, DARbest ". Mamosta end wie ji ziman sumer ku li ber dest hene irve kirye di bawerya minde, b ku nzka 4000 hezar sal ji dema rxandina keyana sumeyande bihurye taybetmend yn ziman sumer w dem de ,l gelek nzk bn di nav peyvn herd zimanan de heye . wek mnak:

Li gor tkstn mix yn sumer ku sumeryan bi (K-IN-C) dihatin naskirin

K = KEY

IN = N

C = C

- O-TENE-BIJTIM: Nav qehremanek y mitoloji ya tofana sumerye. Bi wateye mirov ku ten tim dij (Yalniz adam).

- GAL: Kal-Mezin, mezin mal, mezin giring (Yali). [Lu gal: Kal= Yali]

- CIM: Kurmancde dibjin DIYAMIN CAMIN yan bi kurt CAMI (Annam)

- CIN: WN, IN. L di mtolocyk sumer de ku rovyek jina xwe bn, dema kik r wan kirin, rov ji jina xwere dibje ( im timal) Bi wateye ( EM IN MAL).

- CEH: CEH-CE (Arpa) [e]

- XU: Bi wateye xuwarin, emdibjin BI-XU, DI-XU.. hwd (Yemek)

- GIR: GIR [Gir: Agir =Ate]

- LO: LO .Bi kurmanc LO L [L: Lo=Adam]

- NENDA: Bi wateye xuwarin NAN DA (Yemek verd)

- KALO: Helbestvan, mirov ku qewla (qewal) nimje dixwne,mirov mezin. Li gor M:Y ku (Qewal) di ola zdde ji (KALO) y sumer hatye. Dibe j ku awhe hatye guhertin (KALO=QALO=QEWALO=QEWAL)

- RA: RA .Bi kurd dibjin (JI-BOTN -RA) bi sumer (LOGAL-BI-RA)

- GU: GA .Bi kurd dibjin (GU-LIK) (Okuz-Buzagi) [Gu-d: Ga =Sigir]

- MI: M

- A DAN: DAN. Em dibjin (DAN VAR YAN DAN NIVRO) (Ogun)

- ARA: HRA .Hinek kurd ji ard (arvan) re dibjin (AR)(Un)

- BAR: PAR (Pay)

- DAR: DAR-TEXT (Tahta)

- K: KR.L bi kurd em dibjin (HESP K)(Aygir)

- TAR: TAR. Bi sumer dibjin (ARSTA TAR) ku bi kurd dibe (ERD TAR)(Koyu)

- UDUN: ATON (Ocak)

- NEMIR: NEMR.Bi wateye xesand(Kisirlatirma)

- SAR KIAT: SERGIAT

- GUR: GOR, MEZEL (Mezar)

- TENE: TENE-TEN. Bi sumer ji mirovekre dibjin (EME TENE) bi wateye ku mirovek yek bi tenye, wek w tuneye( Yalniz)

- ALAMAT: ALAMAT. Wek ikefta alamata. ikefteka ku wne liser tatan hatine neqi kirin. (aret, heykel)

- IN: KER. Bi kurd em ji ker re dibjin ( HO)(Eek)

- A: AV , AW (Su)

- A-GAR: AVGR. Korta av (Gol)

- ABANNA: HAWIN. Titek ji teixt yan j ji hesine ku mirov bber, gejnij hwd tde hur dike.

- UHULU: XWEL (Toprak)

- ARA HR: HR HRANDIN, ARDA HR HRAND ( Ufalamak-egirmek)

- HAR A: DESTAR, A HRN (El degirmeni)

- MAHAL: MOXIL, BJING (Elek

-DUMU = KE,ZAR

- DUMU-BISAN: DIBSTAN (Okul)

- DOB: DEB

- MAK:MAK, DAYIK (Anne)

- KSIK: QZIK, KE (Kiz)

-AKA = AKA,DIKE

-UTU =HETAW.ROJ

Di war ziman sumer de, mamoste Selahaddn Mihotul di pirtka xwede "Arya Uygarliklarindan Kurtlere" j end wie yn sumer ku nzk ziman kurd irve kiriye . Ez dixwazim van wieyan, ji bo xwedevann birz re binvsnim jibo btir aga bin li ser nzkbna ziman kurd u sumer.

Wieyn mamoste Selahaddn evin:

- [Gala: Galn = arki soylemek]

- [Gana: Gel = Vad]

- [Gg: Genim = Bugday]

- [Gu-mu-e: Game = Manda]

- [ Gatu: Gt = Heps]

- [ Kun: Kun= Delk]

- [ Marau: Marazn-merez = Hastalanmak]

- [Pa: Per, bask= Kanat]

- [Sa: Sor =Kirmizi]

- [Sag: Ser =Ba]

- [e-bar: evder= avdar]

- [e-g: Jekirin= Kesmek]

- [Tag: Telaq= Boanma]

- [Zu: Zann= Blmek]

-[Dur-ri-e: Dirj= Devamli, uzanti-

[Ba]: Ba (Esmek)

Dijminn me bi her wyek, bi hem hzn xwe dixwazin xaka kal bavn me yn sumer,droka me ji me bistnin. Hezar nav li me dikin, carek em dibin ereb, carek turk, carek faris.Carek dibjin em qerein, koerin ji bin erd derketine.

Gelek titn balk di droka Mzopotamye y hene, heger pisporan bi logik objiktv p micl bibin, ez bawerim ew gelek girkan di diroka kurdan de hal dibe.Li ser droka Sumeran li Mezopotamye y de, Drokvan Fadil Abdul Wahid ku mamoste y sumernasiy di zanko ya Bexday ye dibje:" Bguman,Sumer nevyn miletn kevnar yn ber zayn yn Mezopotamyanin ku ji bakur barkirine bar.M.Y dibeje:" Pit lkoln lgernan ez gham encamek ku Li bakura Mzopoyamya y li ser dirjya ya heza salan ti milet cwar ne bye xnc milet Kurd.Wek nimne, ev tkist sumer: UMA-DA-KAR-DA y 2000 hezar sal bz li ser mridiwana perestgehek sumer hatib dtin.Arkyolognas (H.K DRIVER) dibje ku ev welat Kardo y sumerye, ku li bar gola Wan de ye.(STRABON) li ser milet v der gotiye ku Kardoxne welat wan li rojhilata Dicle li toros ye ,ku iya y wan bi iya y Kurdistan tn naskirin.

B guman ev kar mezin ku mamosta Murid Ysif p rabye tde gelek westyaye,kareke proze bi nrxe , hvdarim ku aw bibe bingehek ji bo hem pisporan jibo lkoln lgernn tazetir li ser diroka me y wenday, ku dijmin bi dara zor jime distne.


Stockholm, 2002.05.21

e-mail: khalid.hamza@chello.se