PARTIYA DEMOKRATA KURDISTAN - XOYBUN

PDK - XOYBUN



Kurtiyek Ji jyan u serhata Hemze Miks, rewenbr xebatkar syasetvan gel Kurd



Cengz Teymriyan


Hemze Miskn gedrican@yahoo.com

Hemze Miks k ji rewenbr, zana, syasetvan xebatkar gel Kurd di destpka seda sala bstan da bye. Bo destve anna hv[ n gel Kurd xebitiye afirandinn mezin di and droka veartiye gel Kurd re kiriye. Em her gav nav hemzey ehd di nava sitrann dengbjn her nevdare gel me de guhdar dikin. Zaf kes hene nav w bihstine i zanyar li ser jiyan xebata w nnin.

Hemze Miks li dawiya sed sala nozdan li serdem oren Botan x Ubeydulay emznan li Mks a Wan ji dayik bye. Xwandina xwe ji dibistann Wan dest p kiriye heya xwandina Ilahiyat li Stenbol domandiye, li ser malbata w[ zan[nn berav nehatine xuya kirin.

Hemze li sala 1910 e Zayn oye nava refn xebatkar rewenbrn Kurd di rxistinn w serdem n ku li bajar Stenbol ava byin.

Mezintirn xebata w a and edeb xirve kirin ap kirina Mem Zna Ehmed Xan li sala 1918 e Zayn bye pgotinek tr fireh j re nivsandiye, em di dawiy da bijardeyek ji w pgotin ji hogirn and edebiyata Kurd re pk bikin.

Hemze k ji damezrner "Civata Feq Kurdan" b ku li sala 1912an hate damezrandin. Govara "Jn" ku organa na ferm a w rexistin b, pitir ji 30 hijmaran l dero ji hejmara yekem heya hejmara 20 an, Hemze berpirs w bye. Her wisan k ji damezrner "Komela Pketina Kurdistan" b. Komela navbir "erf Paa" wek noner gel Kurd dine Konfiransa Pars peymana Svir imza diket ku mezintirn hviya gel Kurd "Serxwebn" ji soz xaln w peyman b ku eva han nana hiyar xebata siyas a Hemze hevaln w b, li ser bext Kurdan ev peymane mir hate zann.

Pit veandina hijmara 20 an a rojnama Jn Hemze t girtin wisan t xoya kirin ku Hemze ehd bye, heta di rojnameya Jn de seba ehd bna w nn balk hene Ebdurehm Rehm Hekar wek pexan roknivs w govar de ku yekem anoya Kurd a "Mem Alan" di w govar da veandiye, helbestek bi nav "ehd Kurdistan . . . Hemze" di hijmar 36 an de, a 17 Gulana sala 1920 an veandiye. L ehd bna w rast der neket. Hemze li serhildana ex Sed P[ran carek din t girtin, bi hceta w end ku di devera Mardn gotiye: "Dema ku hem miletn c[han heq xwe bist[nin, ima Kurd ji pirenspn Wlson fde nebnin."

Bi w axavtin bi guneha "xiyanet bi welat re" hatiye giritn, ku ji gor govara Jn a w serdem ikence kirine andine hepsxana Dyarbekir cezay sdaredan j re dane. Li gor pkoln Mihemmed Em[n Boz Erselan Dr. Noredn Zaza li Surye cihvar dibe. Hemzey Miks bil ziman Kurd, ziman Turk, Fars Ereb bi ba dizan, li Eyndewer bajarek bik di nava Cizr di bin desthilata Feransewyan dewleta Sury da ku bi dest Feransewyan ji bo koern Kurd, Asor, Ermen Kildaniyan hatib ava kirin, cihvar dibe. Hemze di w bajar da ku gelek kes wek gund l nrne dibe mamosta rveber dibistan, ji Kurdan kes zarokn xwe nane dibistan, wek t zann Hemze die ber deriy wan bi kurmanc a xwe ya Miks, daxwaz ricay ji wan dike ku zarokn xwe binin dibistan, heta bi Ereb j be, gava ku dt fde naket, rojek cendirmeyek tev xwe dibe ber dery xanyan ji wan re dibje: "Heger hn zarokn xwe nenin dibistan, dewlet d we ceza bidet."

Di sala 1940an Feransewiyan dewleta Sury ji Eyandewer pada vekan gund Eyndewer ji w der rakirin birine ser tuxb raq.

Bi w terz Hemzey Miks bi heyam 20 salan bye mamostay zarokn Kurd, Ereb, Sieryan Ermeniyan zaf ji zarokn w dibistan gehitine xwandina bala di bajarn mezine Sury da.

T zann ku Hemze y Miks tev Dr. Kamiran Bedirxan elfbayea latn ji Kurd ra danaye. Jna w wek jna hsan Nur Paa Turk b heya dawiya jna w tev kul derdn w ra ma. Roja wexera w gotinn cor bi cor hene, hinek kes dibjin sala 1958 an hinek kes sala 1965 an roja wexer kirna w dihijmrin.

Hemze Miks pit jnek bi kul keser tev xebat tkon bo rizgariya welat bab kalan, bi dest evndarn and edebiyata Kurd di nava axa bab kalan de di gund Duger devera Cizr nzkatiya bajar Tirbe Sipiy teslm ax hate kirin.

Li ser kla w helbesta xwar hatiye nivsn:

Mamosta, Hemze beg, rehber fidakar

Pir kes ji xwe te kirine hiyar

Raze bi xwe bes em sala

Peyman elme ev hevala

Roja welat bij bibnim

Ev mujde bi xwe bo te bnim

**************

Hilbijartiyek ji "dbace"ya Mem Zna Ehmed Xan bi nivsna Hemze Miks.

Hemze Miks di destpk da wiha nivsandiye: "Ji bo her qewm miletek edebiyat asar edeb wek xm qewne ji bo serayt al milet xwe edebiyat i qedr bikevite seray selteneta w y madd bi herifit dsa bi himetek tte temr kirin."

Hemze rizgariya geln din n ku ptir bindest bn, wek nimne aniye: ". . . bingeh li v heqqet her qewm milet ku arezya mewcudiyet selteneta xwe ya mill bikin, hewceye ewel emir ve ihtimadek qew bidene edebyat asar xwe y edeb.

Ev heqqeta han di piya ar esran da Hezret Ehmed Xan derk kiriye ji bo w xebitiye. Dibjt: "Min lisan Kurd anye nizam intizam:

Da xelq nebjin ku Ekrud

B merifetin, b esl binyad

Xasma di w esr da di alema medeniyet da hucet beratn miletan lisan edebiyata wan e, milet b hucet, b berat dewa w nayte se kirin, kes guh xwe nadet meger meelom bibe . . . .

" Her wisan li ser droka vehandina Mem u Zn jna Ehmed Xan bandora w li ser xelk Kurdistan bi git, wiha nivsandiye: " . . . di (1061) da hatiye dunyay.

Lewra ku dema ji xeyb fek b

Tarx hizar est yek b

Tarxa nivsna Mem Zn (1105)e, merhum mexfor pit nivsna weladeta xwe axir (Mem Zn) da wihe dibjt:

sal gehite il aran

W prew gunahkaran

Sed heyf ku rekevta wefata w meelom niye, medfena w li Bayezd ye ziyaretgeha Kurdan e, end eser nivsne, hem Kurdne (no bihar bikan) e erek[ xayet nivsye di (1094) da nivsye, dibjit min ev eser nivsye:

Ne ji bo sahib rewacan

Belk ji bo bikn kurmancan

Tarxa heyata w ger i "mutezimen" ne meelome, ema ji asar w tte zann ku Ehmed Xan wek Firdos ji bo miliyeta xwe xebitiye, temam mevcudiyeta xwe di w r da serf kiriye, asar Ehmed Xan di Kurdistan xayit mueteberin, her kesek bi ihtiram nav w zikir diket.

Feqet dereca tesr da negihaye Firdos, unke Firdos bi qelema xwe ran hejand, Ehmed Xan nehla ku Kurdistan temam bimirt ji mewta muebed xilas kir. Ema temam ehya nekir, unke zeman Firdos ji bo fikra w musaid b, zeman Ehmed Xan xeyat bere bad etin b, dewleta Usman di gel hikmeta ran muttefeqen Kurdistan di navbera xwe da teqsm kiribn, dest p wan wisan gir da bn ku ne dikarn xwe bihejnin, onku made bi her terefan da awan esker soq li ser wan di kirin bi curn hle ixtilaf iqaq xistibne nav Kurdan."

Hemzey Miks derbar egdiya xurtn Kurdan ziman Kurd di dawiy da gaznide ji xurtn welat dike ji xwed daxwaza serketina wan diket: "Hezret Ehmed Xan xayet muteesr bye, himeta w hatiye . . . bi w terz kiriye hewar.

Ez mame di hikmeta xud da

Kurmanc di dewleta din da

Aya bi i wech mane mehrm

Bilcumle ji bo i bne mehkom

Temaa Kurdistan Kurdan kiriye, ucaet xiret himeta di Kurdan da dtiye, di miletek d da nedtiye, dest bisna a Kurdan kiriye.

Her mrek wan bi bezl Hatem

Her mrek wan bi rezm Rostem

Bi fikir ji Ereb hetawe Gurcan

Kurmanciye bye ibh Burcan

. . . Ji ber w qas lisana Kurd lisana resm nebye rewac nekiriye ax keser ji dil aniye.

Ger d hebye me j xudanek

El keremek letfe danek

Min d elem kelam mewzun

Al bikara li bn gerdun

Nnin ji quma ra xerdar

Rast bazara xurt me j wek bazara Ehmed Xan kesad e, qedr izhara himq diken . . . xilas nabin ji kola welat ji wir selamet namnini, ya eb tu wan mehfoz bidr muwefeq bike."

Jder:

1-Govarta Rojnamewan jijmar 6 -7

2-Mem Zna Ehmed Xan, irove kirin vekolna Emn Usman

3-Govara Jn xirve kirin ap kirina Mihemmed Emn Boz Erselan